VII. atala

Basanderearen obabatxoa

 

 II.          Amarrua

 Biharamunean, eguna udako eguzki galgatan  ageri zen arren, goibel zetorren, goibel eta bortitz! Goi-herriko baso-herrian zein behe-herriko  hiribilduan (Urian) haserrerako arrazoiak areagotzen ari ziren eta batzuen laguntzaz egoerak okerrera egingo zuela ematen zuen, gaizkinahiak ekidin ezean. Basoko herritarrak, laster prestatu ziren, harribola erraldoiak maldetan behera jaurtiaz, Uria osoa birrintzeko. Behe herritarrak ordea, basoari su emateko gertu ziren basoa eta basokoak suntsitzeko .

Ez Martinek ez Basajaunak ezin izan zuten, marmarioen enbata baretzerik lortu. Basoan tinko jarraitzen zuten, sekretuaren zuhurtzia defendatzen, ez zeuden belaunaldiz belaunaldi ondutako jakituriak ematen zien boterea inorekin banatzeko prest. Behean ordea, zientzia eta jakituria jainkoarenak zirela zioten eta  ez zuela inork bere egiteko eskubiderik, elkartasuna eza eta berekoiak izatea leporatzen zieten goikoei.

 Martin, ordura arte egindako ahalegin guztiak alperrekoak zirela konturatu zenean, hoberen menperatzen zuen bideari ekin zion, amarruaren estrategiari. iluntze aldera, jendea barrutietara batzen de sasoia, begiluze eta esamesa zaleen bistatik ostenduta, goi- herrirako bidea hatu zuen,  Saroira hain zuzen , hau da: Basajauna eta Basanderea Basajaun txikiarekin bizi ziren Baserrira.

Esandako moduan, ez zen agerian joan, isilik eta kontu handiz baino inork han zela sumatu ez zezan.  Ezkutuan egon zen luzaro, zelatan,  Jentilak, berriketan suaren inguruan bildu ziren arte. kontu ugari entzun zituen, harik eta baten bati, behinolako  jasoaldia komentatzea otu zitzaion arte.  

Jentil bat. — Hi Basajaun zer gertatu duk larrainean?

Basajauna. — Uriko kakanarruak berriro be engainatu nauela !

Basanderea. — Atzera ere? Mendeak daramatzate horretan eta oraindik ez diagu ikasi. Arrazoia osoa zuen  Basajaun zaharrak zera esan zuenean: jaio da jende “Txiki Perrua” akabo gure mundua.

Jentil bat. — Behar bada! Baina gaurko amarruak ez die mesede handirik egingo.

Basajaun. — Horixe bera uste diat nik ere! Eroan, eroan dituztela, baina alferrik.

Basanderea. — Betiko legez sinesberak zuek! Orain arte azken 300 urteotan beti lortu izan dute euren guraria. Oraingoan zergatik uste duzue ez dutela lortuko?.

Basajaunak. – Nire ahotik ez behintzat! Baina gauza bat izan behar dugu kontuan, laborearen langintzan jakiteak bizimodua hobetzen duela. Eta auzokoak daukana beti hobea den legez, luberri ederra da bekaizkeriarentzat.   Beldur naiz inon onurak gutiziatze horrek ez ote alde bateko zein besteko izterbegi gehiegi  eragingo eta goiko zein beheko, guztiok galduko.

Jentil bat. — Zer diok ez haiz isilpekoa agertu behar diegula iradokitzen ariko ezta?

Basajaun. — Beste barik ez, baina tematzeak, alde bateko zein besteko liskarrak ugaritzea dakar eta istiluetan ari izan garen bakoitzean  asko galdu da alde bietan.

Basanderea. — Guk askoz gehiago! Ahaztu al zaik aurreko guztia Jaun! Sekula asetzen ez den herria duk hori …  Agertu zirenetik, ez dugu besterik egin eman baino. Ibarreko landa, gotorlekua, Uberka, Sagastia,  igaliak biltzeko leku gehienak, itsaskiak barne … Eta emandako guztiaren gainetik beti gehiago nahi dute. Ez dira sekretuarekin konformatuko.

Basa anderek goruetan jarraitu zuen. Jentil txikiari, Basajaun txikiari  obabatxoa kantatzen zion bitartean. Kantu ezaguna, seintxoari, lo eragiteaz gain irakasteko balio  zuen.

Basanderearen obabatxoa

Lurra lotara doa.

Erori da hostoa.

Gariak eraiteko,

oraintxe da aroa.

Oraintxe da aroa,

lurra lotara doa.

Gariak ereiteko,

erori da hostoa.

Eguzkia goi goian,

udarako sasoian.

Garia joko dela,

goialdeko saroian.

Goialdeko saroian,

eguzkia goi goian.

Garia joko dela,

udarako sasoian.

Larrainean garia

Bil dezagun eultzia

Datorren urterako

gorde ondo hazia.

Gorde ondo  hazia,

larrainean garia.

Datorren urterako,

bil dezagun eultzia.

Martintxo ostendutako lekutik entzun zuen lo kanta. Kantok berriz, hain dira errepikakorrak zeren laster ohartu zen irakasbideaz. Ibarrera jaitsi zenerako hiru kontzeptu iltzatu zituen gogoan.  “Erori da hostoa, gariak ereiteko oraintxe da aroa. “Eguzkia goian garia joko dela udarako sasoian” “Bildu eultzia, datorren urterako ondo gorde hazia”. Etxera bidean taxutu zuen predikua, hau da esan beharrekoak baina aurrekoan baino limurtzaileagoa izan beharko zuen, ea baretzen zituen.

Berbaldi galanta atondu zuen antza, animoak baretu bai ziren; Ikasitakoa ez bai zen ahuntzaren gau erdiko eztula. Hazia eta aroen berri zuten, sasoian sasoikoa egitearen garrantziaz jabetu ziren, itxaropentsu ikusten zuten etorkizuna. Baina, landa zabalak soro bihurtzeko luberritu behar zirela ohartzean, lurzorua urratu, orbaindu eta lurrak irauli behar zirela jakin zutenean. Eskuz lurrean aztarrika hasi ziren. Hori ez zela modua konturatu ziren arte. Erremintaren bat izan behar zuten jentilek ….

   – Zein ordea?

—  Nola irauli eta xehatu lurra?

—  Zer egin, lurra hazia hartzeko prest egon zedin?

Buru makur eta gogoa beltz, hau da goibel eta begiak lurrera so egon zen luzaro mutikoa, berriro ere heroia izan behar zuenean, arlote doilor ageri zen Urikoen begietan. Gaur be, ez zuen arazoa konponduko, ea biharamunak hobeto argitzen zuen.

Doro 

VI. atala

Martintxo eta Basajauna

   

Amarruz lortutako sekretua

 Jende txikiak lortu zituen lurrak, eraiki elizak eta baseliza, baina laborerik ez, ez ziren nekazal lanetan jaioak. Ez zuten lurrik lantzen, ez garirik ez artorik ereiten. Beraz, ezin ogirik jan, ez  talorik ez morokilik. Goi herriko jaunek ordea, artzaintzaz  ez eze, laborea erein eta uzta-batzeko sekretua ezagutzen zuten, baina ez zioten inori irakasten, ongi gordetako sekretuak ziren; batez ere gariarena. 

Martintxoren leinukoek ostera fedetik bizi ziren, jainkoak hornitzen zuenetik jaten zuten, han eta hemen; zegoen lekuetan biltzetik. Urte hartan ordea, jainkoak ez zuen jaramon handirik egin antza, zeren ohiko hornitegiak antzu ageri bai ziren, krisiak jota edo, oinarrizko elikagaiak falta ziren.  Basajaunak eta Jentil herriko orok ordea, bazuten zer jan. Ogirik behintzat ez zitzaien falta.

Martintxori tripa-zorriak ugaritu zitzaizkionean hasi zen goi-herrira begira. – Kankailu horiek asko dakite gero! — Pentsatu zuen. — Berdin dira artzain zein nekazari. Harritzen nauena ostera, laborea ekoizten duten trebezia da, batez ere garia ekoizteko duten abilezia; ikastea komeni zaidala uste dut. — Zioen berekiko.

 Aspalditik begiz jota zuen Basajaunaren gari soroa, baina sekula ez egunotako probetxuz.  Beraz fardeltxoa sorbaldan hartu eta abiatu zen Goierrirantz. Heldu zenean Jentilak oturuntza ederrean aurkitu zituen; ospakizuna ematen zuen, tremes, pamitxa era guztietako talo eta opilak ikusten ziren mahai gainetan.

Uda-buruko ospakizunak ziren urteko jairik izendatuena, hau da: eguna zahartzen eta gaua berritzen hasten den aro magikoa. Martin Basajaunarenera heldu zenean, begiak parez pare eta ahoa zabalik gelditu zen,  labetik harako ogi zuri biribil egin berriak ikusi zituenean, txikerrari ahoa adurretan urtu eta urdailean zorriak kilikatzen hasi zitzaizkion. Basajaunarengana jo zuen zuzen, zuzen eta asmoa azaldu zion. — Jaun ikastera etorri naiz. — adierazi zio erraldoiari. — Garia behar dugu, lurra lantzen ikasi gura dut, behe aldeko gosea baretzeko.

Irakatsiko niekek Martin, ikasitakoan jakituriaren erabilera egokia egingo duzunaren konfiantza banu. — Argi tu zion Basajaunak mutikoari. – Urteotan elkarren berri izateko denbora izan ditiagu, eta ze esatea gurok ba … Gure jendeak ez du zuenganako iritzi onik.

.— Baina hori ez duk izan sekula oztopo trukean aritzeko, ondo onartzen dituzue  ba … guk bildutako fruituak, eztiak eta arrantzatutako itsaskiak aitzakiarik gabe.

.— Bai, arrazoia daukak Martin. — Erantzun zion Basajaunak. — baina hik eskatzen dukeana, urte askotako lana eta jakituria duk, eta horretan ez nauk ni bakarrik, belaunaldiz belaunaldi leinuaren jakituria osoa zegok hor eta ezin diat nik erabaki.

Gaztea ez zen isilik egotekoa eta berbaldiaz jarraitu zuen. – Gure jakiak ere ez dira kosta bakoak, urte askotako lanaren ondorio dira eta ez ditiagu gordetzen sekretuan!

 .— Bilketa aspaldi gainditutako modua da guretzat. — Erantzun zuen Basajaunak. — Guk uzta eta uztaldiak menderatzen ditugu. Horregatik dago zer jana gurean, berezkoak huts egiten duenean. Hara gelditu hadi bazkaltzen eta emango ditiagu, ogi biribil, eta tremes batzuk behera eman ditzazun.

Martinek, umil baina irmo adierazi zion, emango ziona ez zela beharra asetzeko haina eta borondate ona eskertzen zuen arren, ez zituela hartuko, guztientzako ezean, mesede baino kalte gehiago eragingo zuelako. Halaxe bueltatu zen Martintxo esku hutsik.

Egunak joan hala egoera ez zen hobetu eta Jentilen errukiak ez zuen arazoa konpontzen, gainera, jende txikiaren herri bilduetan elkarbizitza aztoratzen zuen uste berria ari zen predikatzaileen  ahotan bueltaka. “Jainkoaren oinordekotza” hain zuzen ere, berak hautatutakoak izanik eskubide osoak zituztela zer predikua. Munduan zen ororen gainetik zegoela jainko bakarrean sinesten zuen gizakia. Eta ludian diren Izaki guztiak ahalguztidunak gizonaren menpe jarritakoak direla alegia. — Nola egon zitekeen orduan, sinesmen bako basati atzerakoi batzuen eskuetan Jaun Goikoaren jakituri hain garrantzitsua?.— bolo, bolo zebilen galdera zen, argudio maltzurrek elikatzen zutena.

Giroa nahasten ari zen. Martintxok, dena konplikatu aurretik goitarrak  jakinaren gainean jartzera igotzea erabaki zuen. Marmarioak istilu bilakatu aurretik Basajaunarekin berba egin eta arazoaz hausnartzera gonbidatu gura zuen. Bihozkadak  ordea, bidaia alperrekoa izango zela adierazten zion. Zer egin beraz, sekretuaz jabetzeko?

Barrena beltz eta goialdea irribarretsu kontraesanetan murgildurik egin zuen Martintxo Goi-herrirako bidea. Eguerdi aldera heldu zen, Basajauna, gainontzeko jentilekin batera larrainean aurkitu zuen aurtengo gariak joten. Ekar agurtu ostean, taldetik banatu ziren enbarazu barik berba egiteko.

 Jaun. — Hasi zen Martintxo. — Kezkatuta nator, behe aldean entzuten diren kontuekin. Makilak eskuan, fede bakoen kontra etortzeko predikatzen ari dira gure gidariak. Zuen jakituria elkar banatu ezean gorriak ikusiko ditiagu.

.— Mehatxatzera zatoz Martin. — Erantzun zuen piper B. Jaunak. — Ez dut uste zuekin txarto portatu garenik, amarru guztien gainetik lagundu zaituztegu eta orain be laguntzeko prest gaude.

.— Mehatxua ez da nire asmoa, badakizu. Baina oraingoan laguntze hutsarekin ez direla konformatuko uste dut isilpekoa jakin gura dute. Ogia jainkoak emandako eskubidea dela argudiatzen dute predikuek “Sakratua” Kristok asken afarian bedeinkatutakoa eta hori ezin dugula inondik inora fede bako deabru gurtzaileen eskutik hartu diote.

.— Iraintzera etorri haiz? Hi ez hago burutik sano!

.— Ezetz ba B. Jaun! Abisatzera nator, egoeraz jabetu zaitezen. Istiluak ekiditeko.

.— Ez dizut ezer bermatzen. — erantzun zion Basajaunek. — Baina batzarrean zure eskarian berba egingo dudala hitz ematen dizut. Orain goazen jatera, gari-jotak direla eta oturuntza ederra egingo diagu eta.

Bazkaria ederra eta ugaria izan zen, Jentilen neurrikoa, giroa alai eta baikorra, uzta uste baino ederragoa izan bai zen. Martintxok ordea, alperreko bidai egin zuela sentitzen zuen, Ogia okela eta baratzetako jakiak eroan arren ez zituen leinukoak baretuko ez zuten limosnarik nahi. Garia eta sekretua gura zuten kosta ala kosta. Zerbait bururatu ezean biharamunak gorri argituko zuen. Buruari bueltaka, hara zer otu zitzaion Martin txikerrari. Basajauna desafiatzea! Baina lasai, bazkal ostean munduan den jokorik inozoenean lehiatzeko zirikatuko zuen Basajauna, sagardoak, pattarrak eta ttinttinparrak giroa txolintzen zuenean.

Esku bete hitz-asperturen ostean jaurti zion txantxa moduan. –  Hi Basajaun! Nola konpontze haiz hi, luzetarako saltoan?.

.— Hi baino hobeto kakanarru!.— Erantzun zion barre zantzoen artean.

.— Hara kankailu. Baietz nik gari meta hori gainetik salta eta hi baino urrunago erori.

.— Hago isilik, nire urrats bat hire dozena erdi dituk eta … Salto erdi nahiko ditiat hik baino urrunago joateko eta.

.— Ez txikirik gaitzetsi. Biziak eta arinak gaituk guk, nerbio bizikoak, jauzi egin ezkero airean hegan egiten dakigu.

.— Har, hara, hara ez ezak ahokadarik jaurti!  Nire seme txikiak ere hik baino garbiago saltatuko luke gari meta hori eta!

.— Jakina hi ez haizelako ausartzen. Barregarri gelditzeko beldur haiz.

Eztabaidaren berotasuna gora zihoan eta ingurukoak ere desafioaz ohartu zirenean, zirikatzen hasi ziren. Jai bukaerarako ez zen plan txarra desafioa, Jentilen jokorako zaletasuna kontutan hartzen badugu, primerako plana. Bero, bero egin da, laster ziren prest bi lehiakideak, zotz egin eta Basajaunari egokitu zitzaion lehenengo saltoa egitea. Abiada hartu eta egin zuen salto. Erraz gainditu zuen gari meta, espero zen moduan.

Martintxo ordea, beroketa eta harrokeriazko luzatze, parizta eta imintzio batzuk gora bera abiada hartu eta egin zuen jauzi. Salto eskasagorik ordea, Martin bere abarka handi polaina eta guzti, gari metaren erdi erdian erori zen. Han izan ziren, han, bare-zantzoak, adarjotzeak eta algarak. Jaiak ezin izan zuen bukaera hoberik, festa alaia benetan apustu eta guzti. Arratsalde aldera agurtu ziren bi lagunak, elkar laguntzeko hitza eta bostekoa luzatu ondoren.

Basajauna bakarrik gelditu zenean ordea, desafioarekin gogoratu eta irribarre egin zuen. — Nola bururatu ote zitzaion txikiari bera, leinuko saltaririk hoberena desafiatzea?.—  Berriro ere ezin izan zion barreari eutsi. Basandereak senarra bakarrik barreka ikusi zuenean, zera itaundu zion. — Zertan   habil Jaun bakarrik barreka. Kontaidak biok barre egin dezagun.

.— Martintxoren ganoraz barreka ari nauk Andrea, baina, dena dela arratsalde ederra pasa diagu. – Argitu zion emazteari.

Basandereak ordea ez zuen barrerik egin, serio eta goia beltz baino beltzago begiratu zion senarrari eta ustea adierazi. — Gizona … kontu hori ez diat garbi ikusten. Dema horrek ez dauka ez astarik ez buztanik. Jasotakoari buruan bueltaka ari naun eta ezin diat desafioaren zergatia ulertu.

.— Ez iezaion buelta handirik eman andrea. Badakin bazkal osteko kontu ... – Hitza eztarrian trabatu zitzaion Basajaunari, orduantxe konturatu zen Martintxoren  benetako asmoez. Madarikatua. — oihukatu zuen. — azkenean ere lapurtu dit.

.— Lapurtu! Ze da lapurtu dizuna? Inork ez dut ezer eroaten ikusi, hemen ez da ezer falta.

.— Jakina! Harrapakina, abarka eta polaina barruetan zeramalako!

.— Zer zelan? Non diok!

.— Gari aleak lapurtu dituela, metaren erdian erori denean, horixe diot!  Desafioaren helburua begi bistan gari aleak lapurtzeko amarrua baino ez da izan eta.

.— Esaten nuen nik ba … .— Aitortu zuen Basandereak . —  Ikusi dudanerako pentsatu dut …  Zertarako demontre jantzi ote ditu Martintxok, bere neurriz kanpoko abarka eta polainok? Garbi dago, behealdeko txiker horrek berriro ere engainatu zaitu Jaun. Noiz eskarmenta behar duzu?

Engainuaz ohartu eta Basanderearen zirikadak sutu zuen Basajauna. Emandako hitza bertan behera utzi, esku emate eta losintxak madarikatu eta aizkora eskuan hartuta atzetik jarraitu zion mutiko amarru zaleari. Dagoeneko ordea urrun ikusi zuen, ezin izango zuen etxera orduko harrapatu. Eskuan zeraman aizkora jaso eta jaurti zion, buruaren erdi erdian aparatuko zuen, zoritxarrak edo zorionak, erreminta, parean egokitu zitzaion gaztainondoaren  gerrian jo eta hantxe tenkatuta gelditu izan ez balitz. Holantxe salbatu zuen Martintxo larrua Basajaunaren amorrutik. 

Mutikoa Beterriko hiri bildura heldu zenerako, ilunkara zegoen arratsaldea, halan da guztiz ere herritar guztiak deitu zituen elizatera eta lortutakoaren berri emateko, jendearen egonezina lehen bai lehen baretzeko asmoz. Abarka eta polainak erantzita eta gari aleak jarri zituen bilera mahaiaren gainean. – Hemen duzue nahi zenutena lagunak hauxe da basajaunek isilean gordetzen duten sekretua. Ez dago beraz liskarretan jarraitzeko motiborik.

.— Eta zer duk hori.- Galdetu zuen batek.

.— Garia. — erantzun zuen Martintxok. — Basajaunak ogia egiteko erabiltzen duen lehengaia.

.— Eskutada horrekin zenbat opil egiteko asmoa duk mutiko? .— komentatu  zuen maltzurki baten batek. 

 Arrazoia zuen, herritarrak kopuru horrekin ez zegoen zer eginik, esku betek ez zuen ezta opil bat egiteko emango. Zer egin orduan herritarrak baretzeko?

Martintxok, orduan,  ahozabalen marmarrak ekidin eta predikatzaileei arrazoia kentzeko, askorik pentsa gabe Basajaunari entzundakoa errepikatu zuen. – Ba erein egingo diagu datorren urtean gehiago izan dezagun.

Erein. — Galdetu zuen beste batek. — Zer da ereitea?

.— Ekarri ditudanak hasiak dira, lurrean jarriz gero datorren urtean ugarituko direnak..— Azaldu zuen mutikoak. 

.— Eta urte bete gehiago egon beharko ote dugu gosete eta gabeziak jasaten … gaineratu zuen. — arazoa areagotzea komeni zitzaion baten batek.

Eta hori egia izanda ere, nork daki noiz erein eta batzen den garia?.— Gaineratu zuen herriko zaharrenak.

Mundu guztiak elkarri begiratu zion, erantzunaren bila, inork ez zuen konponbiderik ordea. Jakitekotan Goi herritarrek jakingo zuten. Hara jo beharko zuten berriro. Zelan oredea? Berriro ere konfiantza zapuztuta zuten jentilengana hurbiltzea ez zen erraza izango. Modu zibilizatuan ez behintzat.

Ez zuten ez arazoa bere hala konponduko, ezer lortzekotan beste bide bat jorratu beharra zegoen. Zein ordea? Nola jakin Basajaunaren isilpeko sekretuaren sekretua? 

Noiz erein eta noiz batzen da garia?

Doro

V. atala

Jentilen gotorlekuko sekretua 

Basajaunaren heriotzak nahigabe handia eragin zuen leinukoen artean, batez ere hain era inozoan gertatu zelako. Basoko herrietan bizi ziren; edo agian diren, basoko jaunek, (etorkinen ahotan aspaldi Jentilduak) ezin izan zuten ulertu zerk bultzatu zuen Basajaun bere burua horrela erasotzera, are gutxiago leinuko jentil nagusiak  bere buruari egindako erasoa inork eragindakoa izan zitekeenik. Patu, zori edo asturuaz gain, bakoitzaren, bizi eta hiltzeko moduak norberaren esku daudela uste duen kulturatik datozela kontuan hartzen badugu, hau da: balbea noiz etorriko zain egon beharrean, gizataldearen mesedetan heriori deitzeko eskubidea dutenak izanik nola onartu inoren eskutik hiltze hori, hiltzailea izakirik gorena izan arren?

Gertatutakoaren ondorioz, behealdeko jende txikiarekin harremanak eten ziren, ez zituzten haien balioak ez jokabideak ulertzen, are gutxiago gizartea antolatzeko moduak. Ulertezinena ordea, AMA tratatzeko modua, Amari, ama lurrari zioten begirune eskasa, zakatzetaraino zukutu eta lurgorritzeko joera, erabilera jasanezinetara behartuz alfer-lur bihurtzeraino.

 Kixmiren jaiotzaz geroztik, laster zabaldu zen jakituria berria. Beterriko  kastakoek, jainko bakarreko fedea barreiatzeaz batera, bizilekuak finkatu eta inguruez jabetu ziren. Artean jentilek,  jaun, hau da: Basajaun berria hautatu zuten, dagoeneko basorik baso zebilena edo dabilena, ibarrekoei askorik aditu gabe.

 

Dakigun moduan: goi-herriak, mendi gailurrak, saroiak, abaroak eta kortak, gotorleku ziren eta dira, basoko herritarrentzat; jaio leku, bizitoki, eta hilerri den etxearekin batera, sakratuak. Batzuk aipatzekotan, horra inguruan ditugunak, Ereinozarre, Atxerre, Katillotxu, Sollube, Ilunttzar, Bizkaigane, Oiz, Bizkargi eta Anboto; gotor lekuak, bateko edo besteko gurtza-leku direnak.

Etxekonekoaz paso egin gura arren ezinezkoa da! Nondik handik berriak, doanak zein datorrenak bueltan, bueltan beti harrapatzen gaitu. Gizakioi senez bai gara hizki-mizki eta esamesa zaleak.

Kulturak nahastu zirenerako berez, berez hasi ziren /ginen bata bestearenetik hartzen, ona zein txarra, komenientzien arabera.  Bata bestearen bizimoduan eragiten, elkar imitatzen.  Halaxe hasi zen Ereiñozarreko  katramila: esan dugu bai, gailurrak gotor leku zirela eta direla, Jentilentzat  zeru eta lurrak bat egiten diren, gogoen aldare.

 Fede berrikoak ere, berriak izan arren ez dira atzo goizekoak eta garai bateko gomutei jarraituz edo zeruko jaunarengandik hurbilago egoteko, mendi puntetara aditu zuten; Sinai mendiaren malenkonia edo …. Ereñozarre hautatu zuten gotor leku, jainko bakarra gurtzeko leku aproposa, basoko eliza eraikitzeko toki ezin hobea. Gailur horrek ordea, Ereinozarrek alegia, bazuen bere izpiritua  Jentilen gogokoa Basajaunak zaintzen zuen gotor lekua sakratua.

Beterritarren asmoa jakin zenerako  sortu ziren ika-mikak. Baina alperrik, txikiek idi uztarria, astoa, pottokak eta karga eraman zezakeen guztia zamatu ondoren materialak eraman zituzten tontorrera baseliza eraikitzeko asmotan. Jakina, Jentilek ez Basajaunak ez zuten holakorik onartu eta gauez tontorrean pilatutako tresna eta enparau guztia  ibarrera jaurtitzen zituzten . Hor hasi zen benetako dema, batzuk langaiak  egunez igotzen eta besteek gauez goitik behera harrika jaurtitzen. Behin ordea,  jende txikiak zelatan pasatu zuen gaua eta segada prestatu zuten. Basajaunak jaurtiketan ari ziren unean, su erraldoi bat piztu zuten, sugarren argitasunak jende txikiaren soinak erraldoitutako  itzalak islatu zituzten mendi labarretan . Basajaunek eurak baino izaki erraldoiagoak ikustean, izakitzarron beldurrez, zeharo izutua tresnak bertan behera utzi eta alde egin zuten. Amarru horri esker lortu zuten txikiek Ereñozarren  baseliza egitea. Ordutik ona San Migel deritzon aingeruaren egunak ordezkatu zuen Egurena, Amari eskaintzak egiteko eguna.

Baina ez guztiz, oraindik, Jentilen gogoak dirau bertan ostenduta:  zeren batzuen esanetan, Basajaunen garaiko idi larrua omen dago nonbait gordeta. Urrez beteriko zahagia aurkituko duenaren zain. Eta zahagi horretan omen dago Basajaunaren sekretua, mundu guztiko urrek baino gehiago balio duena. Ludi honetan bizitzari orekaz eta jasangarri eusteko sekretua.

Nik neuk ez dakit egia den edo jentil erremindu baten esamesa. Baina, izen duen guztia bada, hau ere zerbait izango da. 

Doro

IV atal

Jende txikia

Agureak esandako moduan, belaunaldi baten buruan, igarri zen aro berriaren eragina, eta jende berria agertu zen beheko ibarretara. Txiki zirinak izan arren bizkor fama dunak ziren, eta berton, behe aldeko landa zabal eta erreka egietan pausatu ziren.

  Basajaunak, jentilen leinuak esan gura dut, estimu handian zituzten inguruok,  ez zeuden erreka bazter eta lur lauak erdututakoen esku beste barik uzteko prest. – Batek daki ze tratu emango zioten AMARI! .—  Esaten zuten.

Kakanarruen familiakoak berriz, laster hasi ziren euren jitea erakusten, helburuak lortzeko amarruak prestatzen. Hasteko basokoen jakituria eta sineskeren aldekoei izena aldatu zien, aurrerantzean ez zuten Ama-lur, Egu, Ortzi ez iIaskirik  gurtuko, zuhaitzek, errekek, harriek eta animaliek, hau da: izateri osoak arima galduko zuen, arima bakarra gizakiena izango zen aurrerantzean, benetako espirituaren fedeari lotzen  ez zirenak Jentilak izango ziren .   

 Artean Basajauna, izaeraz oso osokoa zen eta denez; maltzurkeria izpirik bakoa, tankera horretako jenderik munduan izan zitekeenik ere pentsatzen  ez zuena, ez zion kontuari garrantzirik eman. Egun batean ordea, Martintxo, jende txikien artean kakanarru bizkorrena, Basajaunarengana joan eta hala esan zion. —  Hara Kankailu! Zuetariko  indartsuena baino indartsuagoa naiz ni. Baietz edonori burrukan irabazi!

Basajaunak goitik bera begiratu zion; nola ausartzen zen gerrira ere heltzen ez zitzaion  gauzaeztan hura bera desafiatzen?

B.J.— Zer diok, nano horrek!  Ez haiz heure buruaz jabetzen  ala?

M.— Ez nauk jabetuko ba! Horixe jabetzen naizela!

B.J.— Aho bero bat haiz txikito!

M.—  Aho beroa izango nauk bai. Baina hik zer, Jokatu gura duk zer edo zer?

B.J.—  Jokatu!  Zer esaterako?

M.— Ibar honen jabetza. Irabazten badut gureak izango dituk behealdeko lurrok.

B.J.— Eginda zegok! Galtzen baduk zure askazia osoak alde egingo du gure ibarretatik. Ados?

M.— Bat nator. Nola lehiatuko gara ordea?

B.J.—  Basajaunon erara, harriak jaurtiz jakina!

 

Harri bola zuri handi bana hartu zuten esku artean eta jaurtitzeko prestatu ziren. Halako batean, Martintxok, basajauna bestera begira zegoen unean, oharkabean sartu zen Basajaunaren bordako gaztandegian, Basajauna konturatu orduko eskuartean harri antzeko gauza zuri bat zuela agertu zen. Aurkariaren begi bistan, igurzten eta estutzen aritu zen nabarmen, arerioa konturatzeko moduan, zanpaduren eraginez ustezko harri zuria, txiki, txiki egin eta harea bihurtu zuen. Zurtz eginda gelditu zen, erraldoia, ezin zuen sinetsi ikusten ari zena.

 Dema saihestu eta bertan behera uztea erabaki zuen Basajaunak jende hartaz gehiago jakin arte.

 Baina ez hurrengo desafioa jauti agbe, ez zituen ibarreko lurrak beste barik txiki horren eskuetan utziko. – Harriak birrintzen ona da. — Pentsatu zuen. —  Ea jaurtiketan nola dabilen. — Biharamunerako jaurtiketa lehia bat proposatu zion, makila nork urrunago jaurti.

Hurrengo egunean, goizerdi inguruan, mendipeko larrean elkartu ziren, makila handi bana eskuetan zutelarik. Martintxok demarako prestatu zirenean, Basajaunari zuzen du eta zera esan zion.

M.— Hi kankailu ikusten duk han goian dagoen artaldea?

B.j.— Bai eta?

M.— Ba ondo begiratu eta ikusiko duk, Baietz makila jasotzen dudanerako, artalde hori arrapaladan hasi.

Esan eta egin, jaso zuen Martintxok makila eta haren seinalera, goialdean ezkutuan zegoen lagunak artaldea astindu zuen, ardiak arrapaladan hasi ziren eta Basajauna berriro ere aho zabalik.

Oraingoan ordea Martintxo bera izan zen desafioan lehena,

M.— Hara Baso aldeko Jentil jauna. — esan zion. — azken  desafioa egingo diagu eta hau irabazitakoan lurrak guretzako izango dituk beste barik!

B.J.— Desafioren arabera. — erantzun zuen basa jaunak ez bai zen askorik fidatzen.

M.—Ba biotariko zeinek jan gehiago izango duk dema.

B.J.— Primeran, horretan bai ez didazula irabaziko.

Handik pare bat egunera, harpeko atarian bildu ziren, mahian eseri eta elkarri begiratzeko astirik gabe hasi ziran biak jaten. Martintxok jateko plantak egiten zituen, Baina elikagai guztiak gerri bueltan sabelaren parean lotuta zeraman zahagian sartzen zituen jakirik gehienak.- Hara!- dio Martintxok .— Bete, bete eginda nago eta lekua egin beharra daukat urdailean. –  labana eskuetan hartu eta alkandora peko zahagia urratu zuen batetik bestera eta gordetako guztia kanporatu ostean jaten ari zenaren itxura egiten jarraitu zuen. Basajauna, martintxoren jan beharraz eta urdailean lekua egiteko sistema imitatu guran, bere urdaila urratu zuen batetik bestera eta bertan tripak kanpoan zituela hil zen gizajoa. Amarruari esker jabetu zen Martintxo ibarreko lurrez.

Doro

III atala

Berri txarra

Kontuak kontu, zoriontsu bizi zen gure Basajauna, basorik baso, mendirik mendi ordura arte hezitako animaliekin batera,  Basoko jaunen joko eta jolas erraldoietan dibertitzen; harriak jaurti, harriak jaso, harriak metatu, harriekin eho eta harrietatik babestuz. Aharik eta egun batean, ekialdean sekula ikusi bako  argi distiratsua aditu zuen arte. Galdetu arren, inor ez zen argia zer zen edo nondik zetorren esateko gai izan. Jakitekotan, mendialdeko leizean bizi zen agureak jakingo zuen.

Agurea, aspalditik bizi zen damaren koban balbearen zain. Basajaunen askazikoek betidanik egin oi  duten bezala, zahartzaroa heldutakoan, familia eta leinuarentzat  zama bihurtu ez dadin borondatez aldentzen dira damaren kobara, betiko atsedenaren zain.

Agurea, basajaun nagusi izandakoa zen, buru argikoa eta memoria garbi duna. lausoaren erruz itsutua egon arren, oroimenean zutia ikusteko gai zena. Egun betazalik jaso ezin zuen arren  asko ikusitakoa.  

Estu eta larri, arnasestuka heldu zen Basajaun gaztea Basajaun zaharrarengana; damaren kobari zor zaion errespetu barik sartu eta  itsumustuan  jaurti zion galdera. Gaztearen jokabideak, tirabira sortu zuen; agureak errespetu falta leporatu bai zion gazteari, damaren koban sartzeko izandako begirune eskasagatik. Gaur egun ere badakigun kontua da, hau da: koban sartu orduko baimena eskatu behar zaiola damari eta hikan berba egiteaz gain, sekula ez zaiola aurpegirik galdu behar, eta barruan garen bitartean ezin dela ezer hartu haren baimenik gabe. Baina, egoeraren larritasunak, burokrazia atzean utzi eta harira ahalik eta azkarren joatea eskatzen zuen, beraz zegokion barkamena eskatu eta arazoari ekin zioten.

Basajaun gaztea. — Jauna, ekialdean sekula ikusi bako argi distiratsua ikusten da Ereinozarreko gotorlekutik. Inoiz holako oskorririk ikusi duzun galdezka nator. Zer esan gura duen jakin gura dugu.

Basajaun zaharra. — Ez dakit ba; deskriba didazuenagatik ezin diezazueket ezer esan. Eraman nazazue tontorrera eta jar nazazue ekialdera begira.  Betazal zaharrok nola edo ala jaso beharko dizkidazue ikustea gura baduzu. — Eskatutako moduan, Ereinozar gailurrera eroan, eta makila birekin betazala altxa zizkion. Orduan ikusi zuen jentil zaharrak oskorriaren argi miresgarria,  eta ezagutu zuen bai,  heldu zen berri txarra, zoritxarreko egun beldurgarria. Lipar bat baino ez zuen behar izan, kiku egin eta betirako ertzi zituen begiak. Aholku krudel honen ondoren.

BJ.Z. — Kixmi jaio da! Kultura eta fede berria helduko da laster inguruotara, gizaki txikien eskutik. Gure betiko sinesmenekin akabatuko duen fedea jainko bakarrekoa, Gure ama bortxatuko duena. Gizateriarekiko errespetua galaraziko duena.  Bota nazazue amildegi horretatik ez dut gehiago bizi gura eta. Zu eta gure askazikoak ordea , gorde zaitezte basoan lekurik sarrienean, kobazulo eta harperik hertsienean. Salbatu zeuen buruak! Ostendu aro hau pasa arte behintzat.

Agurearen nahia bete eta goga balbeari eman zioten, gorpua trokara, basapiztiak elika zitezen.

Basajaunek basoko patariek hildakoaren gorpua janez gero betirako bizi zirela uste bai zuten, belaunaldiz belaunaldi basapiztien askazian iraunaraziz, gizakiok jaten ditugunak gure izaeran irauten zuten moduan.

Badatorrela

Basoko jaunak,  datorren perilaren berri, ematen dio entzuten dakienari!

Zoritxarrez  ulermena urritu zaigula dirudi.

Mekanizistak  materialistak,

ipuinak diona hutsaltzen daki.

Tailandia, Fukushima edo Bilbo

hondamendi guztietan antzeko.

Artzain, Abeltzain,

Agian gizazain.

Ugariena ei da orain.

Abere bakoitza berea,

zintzarri arrena edo Joarea

Soinu bakana

Bakoitzak berana.

Ugazabak dakiena.

Ganadua artegatzen denean

Anda bidetik datorrena.

Kanpaiaren hotsa

Atartean hil hotza .

Balbe dator ate joka

II atal

Elkar ulertzen genuenekoa

Basajauna da beraz, goroldioaren mintzaira ez eze, izadi osoarena aditzen dakiena. Artzainek esaterako, Basajauna dute zaindari; arriskuetatik ohartarazten ditu, ekaitza, tximista, otsoa …  holakoren bat hurbil denean, zintzarriak, arrenak, ezkilak, joareak, txilinak, kanpa eta bulunbaka aritzen den guztiak batera joarazten omen du, entzuten dakiena arriskuaz ohartzeko.

Beresikoari

Basoan berez hasitakoari

Basoan jaio basoan hasi

Berak behar luke nagusi

Beti berton egonagatik

Ez haut gaur arte ikusi.

Berezia duk hire Beresia

Basoa, berez hasia.

Zabalik egon arren

sarria  duena hesia.

Ez da erraza hi ikustia

Basajaun duk izena

Zein ordea izana,

Zein hire izatearen funtsa?

Lurretik bizi denaren jakituriak

horretan datza.

Eta munduak hobeto baleki

Basora behar duela adi

zentzuak zabalik

Belarriak erne

Begiak ireki

Arriskua nondik datorren jakitea Komeni zaigu,

Basa jauna horretarako genuen sortu.

Betidanik horrela jokatu.

Gor eta itsu ez bagaude behintzat

Aditzea komeni zaigu.

Hondamendia datorrenean

Ezkilak dilin 

Arrenak dalan

Txilina dabil

txilin, txilin

Zintzarria zintz

Joarek jo

Arriskuren bat datorrelako.

Eta geurez konturatzeko gai ez garenez

Aditu izadiari, aditu animaliak mesedez.

Guk baino arinago bai dakite hondamendirik datorren edo ez

Jentil edo basoko jaun erraldoien aroan, jende txikia agertu aurretik, artzaina bere ardiekin ulertzen zen.

Blasek urtero egiten zuen  Gorbeiatik Bost hirialdeko Haizpera bidea.  Aste santu ostean, Arratiko goiko mendietara itzultzen zen goialdeko belar gurien bila. Hirurogeiren bat buru, zituen, eta goizero, oilarraren kukurrukuarekin batera. inguruko larre-zabalera bidaltzen zituen. Bai ondo ulertu duzue, goizero, goizero artegia zabaldu eta Ondoko agindu honekin “Larre-zabalera” bidaltzen zituen.,

B.J. — Nahiko jandakoan bueltatu!.— Blasek artegiko atea zabaldu eta aharitoari agindua emandakoan, artaldea Larre-balerantz abiatzen zen.  Egun hartan ordea, ardiek belarra jateko burua makurtu zutenerako, belarrak hitz egin zien belarrira. — “Aurrerago eta goxoago” .— Ardiek orduan burua altxatu eta aurrera jarraitu zuten, aurrerago belar gustagarriagoa aurkituko zutelakoan.  Aurrerago horri neurria hartu ziotenean gelditu, ahozpez jarri eta mokadua moztera zioan unean belarrak atzera berba egin zien belarrira. — Aurrerago eta goxoago, aurrerago eta goxoago! – Artaldeak berriro ere kasu egin zion belarrari eta aurrera jo zuen belar goxoagoaren bila. Egun guztia eman zuten beraz, burua gora burua behera aurrerago omen zegoen belar goxoagoaren atzetik. Ilun nabarrean oraindik mokadurik jan gabe zegoen artaldea. Gautu zuenerako etxe bueltatu eta artegira sartu ziren ohi bezala. Artaldea gose zenez ordea, ezin izan zuen lorik egin eta gau osoa eman zuten beka. Jakina, Blasek ere ezin izan zuen lorik egin. Biharamunean, inoizkorik goizen jaiki eta zuzen joan zen Blas artegira, Aharitori mintzatu zitzaion. – Aharito. Zer gertatzen da. Gau osoa orro baten pasatzeko?

.— Zeuk ere balaka  egingo zenuke, urdaila utzik lotara joan beharko bazenu.

.— Zer diok aharito! Gose haizela?

.— Jakina! Hi ere goseak jota egongo hintzateke egun guztia jan gabe pasa izan bahu.

.— Zer dela eta? Zer gertatzen zaio Larre-zabaleko belarrari?

.— Ez zekiat. Baina kontua da, atzo ahokada mozteko makurtzen ginen bakoitzean, belarrak berba egin eta zenbat eta aurrerago joan belar goxoagoa jango genuela esaten zigun. Guk kasu egin eta aurrera jotzen genuen iragarritako belar goxoaren bila, ustez heldutakoan, burua jaitsi eta batera  berriro esaldia “aurrerago eta goxoago”. Horrela eman dugu egun osoa, aurrerago belar goxoagoa zegoela sinetsita, aharik eta ilundu eta artegirako sasoia heldu den arte.

.— Inuzenteak zarete gero! Belarra adarra jotzen ari da, bihar zoaztenean, letania berdinarekin jarraitzen badu, zuek. BERTON GOXO erantzun eta bertan gelditu jaten.

Esandako moduan, Larre-zabalera heldu eta ardiak ahozpez jarri zirenerako egin zuen berba belarrak. — Aurrerago eta goxoago! — Artaldeak orduan, guztiek batera. — Beeeeerton goxo! Beeerton goxo erantzun zuten. — Eta bertan gelditu ziren ahitu arte. Horregatik dakigu  bekerekeak beeka ari direnean zer dioten.

BEEERTON GOXO!!!